دیابت و افزایش سن؛ چرا خطر سکته مغزی بیشتر میشود؟
ممکن است یک فرد سالمند مبتلا به دیابت ناگهان احساس کند یک دست یا پایش بیحس شده، تعادلش به هم خورده، صحبت کردن برایش سخت شده یا دچار اختلال ناگهانی دید شده است. گاهی این علائم پس از چند دقیقه یا چند ساعت برطرف میشوند و همین موضوع باعث میشود فرد یا خانواده تصور کنند که خطر رفع شده است.
اما بعضی از این اتفاقات میتوانند هشداری جدی برای سکته مغزی باشند.
با افزایش سن، خطر بیماریهای قلبی و عروقی بیشتر میشود و اگر فرد در کنار آن به دیابت، فشارخون، چربی خون یا بیماری کلیوی نیز مبتلا باشد، توجه به علائم هشدار اهمیت بیشتری پیدا میکند.
دیابت چه ارتباطی با سکته مغزی دارد؟
دیابت فقط بیماری «بالا بودن قند خون» نیست. بالا بودن طولانیمدت قند میتواند در طی سالها به دیواره رگها آسیب برساند و احتمال ایجاد بیماریهای عروقی را افزایش دهد.
از طرف دیگر، افراد مبتلا به دیابت ممکن است همزمان مشکلات دیگری مانند فشارخون بالا، اختلال چربی خون، بیماری کلیوی یا اضافهوزن داشته باشند که هرکدام میتوانند خطر بیماریهای قلبی و عروقی را بیشتر کنند.
به همین دلیل در فرد مبتلا به دیابت، تنها پایین آوردن عدد قند کافی نیست و کنترل مجموعه عوامل خطر قلبیعروقی اهمیت دارد. در سالمندان مبتلا به دیابت نیز بیماریهایی مانند فشارخون بالا، بیماری مزمن کلیه، بیماری قلبی و سکته بیشتر دیده میشود.
افزایش سن چه نقشی دارد؟
با بالا رفتن سن، تغییراتی در عروق ایجاد میشود و بیماریهایی مانند فشارخون، آترواسکلروز، برخی اختلالات ریتم قلب و دیابت نیز شایعتر میشوند.
بنابراین سالمندی بهتنهایی به معنی وقوع سکته نیست، اما وقتی افزایش سن در کنار دیابت و سایر عوامل خطر قرار میگیرد، اهمیت پیشگیری و پیگیری منظم بیشتر میشود.
به همین دلیل کنترل قند خون، فشارخون، چربی خون، مصرف داروهای تجویزشده، تغذیه مناسب و فعالیت بدنی ایمن باید بهعنوان بخشهای مختلف یک برنامه واحد دیده شوند.
TIA چیست و چرا باید آن را جدی گرفت؟
گاهی خونرسانی به قسمتی از مغز برای مدت کوتاهی مختل میشود و فرد علائمی شبیه سکته مغزی پیدا میکند، اما این علائم پس از مدتی از بین میروند. به این وضعیت حمله ایسکمیک گذرا یا TIA گفته میشود.
ممکن است مردم تصور کنند چون علائم برطرف شدهاند، دیگر مسئله مهمی وجود ندارد؛ درحالیکه TIA میتواند یک هشدار برای سکته مغزی بعدی باشد.
طبق گزارش انجمن قلب آمریکا، تقریباً از هر ۵ فردی که دچار TIA مشکوک میشوند، یک نفر طی سه ماه بعد سکته مغزی را تجربه میکند و بخش قابلتوجهی از این سکتهها در روزهای ابتدایی پس از TIA رخ میدهند. به همین دلیل حتی علائمی که کاملاً برطرف شدهاند نیز نیاز به ارزیابی سریع پزشکی دارند.
چه علائمی را نباید نادیده گرفت؟
بهخصوص اگر علائم ناگهانی ایجاد شوند، موارد زیر باید جدی گرفته شوند:
- افتادگی یا کج شدن یک طرف صورت
- ضعف یا بیحسی ناگهانی یک دست یا پا، بهخصوص در یک طرف بدن
- اختلال ناگهانی در صحبت کردن یا فهمیدن صحبت دیگران
- اختلال یا کاهش ناگهانی بینایی
- مشکل ناگهانی در راه رفتن یا حفظ تعادل
- سرگیجه شدید و ناگهانی، بهویژه اگر همراه سایر علائم عصبی باشد
البته هر سرگیجه یا بیحسی الزاماً به معنی سکته یا TIA نیست؛ مشکلات گوش داخلی، افت فشارخون، افت قند و عوامل متعدد دیگری نیز میتوانند چنین علائمی ایجاد کنند. اما تشخیص علت در خانه امکانپذیر نیست.
اگر علائم مشکوک به سکته ایجاد شد، حتی اگر پس از مدت کوتاهی از بین رفت، باید ارزیابی پزشکی فوری انجام شود.
نقش تغذیه بعد از چنین هشداری چیست؟
تغذیه نمیتواند TIA یا سکته حاد را درمان کند. در مرحله حاد، تشخیص علت و درمان پزشکی اولویت اصلی است.
اما بعد از آن، اصلاح تغذیه میتواند یکی از بخشهای مهم برنامه کاهش خطر مشکلات عروقی آینده باشد.
راهنمای AHA/ASA برای افرادی که سابقه سکته ایسکمیک یا TIA دارند بر کنترل عواملی مانند فشارخون، دیابت، چربی خون، سیگار، تغذیه و فعالیت بدنی تأکید دارد و الگوی غذایی مدیترانهای و کاهش مصرف نمک را از راهکارهای پیشگیری ثانویه میداند.
۱. رژیم را بیش از حد سخت نکنید
یکی از اشتباهاتی که ممکن است بعد از چنین اتفاقی رخ دهد، ترس از غذا و شروع یک رژیم بسیار محدودکننده است.
این موضوع در یک سالمند مبتلا به دیابت، بهخصوص اگر انسولین یا داروهای پایینآورنده قند مصرف کند، حتی میتواند مشکلساز شود.
کاهش شدید غذا، حذف وعدهها یا فستینگ طولانی ممکن است احتمال افت قند را افزایش دهد. سالمندان مبتلا به دیابت، بهویژه کسانی که انسولین مصرف میکنند یا بیماری کلیوی دارند، در معرض خطر بیشتری برای هیپوگلیسمی قرار دارند.
بنابراین هدف، «کم خوردن به هر قیمت» نیست؛ هدف غذای متعادل، منظم و متناسب با شرایط فرد است.
۲. نان، برنج و میوه را بهطور کامل حذف نکنید
در فرد دیابتی، کربوهیدرات اهمیت زیادی در تغییرات قند خون دارد، اما راهحل معمولاً حذف کامل آن نیست.
مقدار و توزیع کربوهیدرات در طول روز اهمیت دارد.
برای مثال بهتر است وعده اصلی بهجای حجم زیاد نان یا برنج، ترکیبی از این گروهها باشد:
سبزیجات + پروتئین متناسب با شرایط فرد + مقدار کنترلشدهای از نان یا غلات + چربیهای سالم
همین موضوع درباره میوه نیز صدق میکند. میوه میتواند بخشی از رژیم سالم فرد مبتلا به دیابت باشد، اما میزان مصرف و تعداد واحدها باید متناسب با وضعیت قند خون تنظیم شود.
۳. نمک را جدی بگیرید
کنترل فشارخون یکی از مهمترین بخشهای کاهش خطر سکته مغزی است.
به همین دلیل فقط نمکی که با نمکدان به غذا اضافه میکنیم مهم نیست؛ بخش زیادی از نمک مصرفی ممکن است از غذاهایی مانند:
نانهای شور، پنیر شور، خیارشور و شورها، کنسروها، سوسیس و کالباس، غذاهای آماده، فستفودها و تنقلات شور
دریافت شود.
کاهش نمک در کنار سایر تغییرات سبک زندگی میتواند به کنترل بهتر فشارخون کمک کند.
۴. الگوی غذایی مدیترانهای انتخاب مناسبی است
لازم نیست برای پیشگیری از بیماریهای قلبی و عروقی بهدنبال غذاهای عجیب یا مکملهای گرانقیمت باشیم.
یک الگوی غذایی مناسب میتواند بر مصرف بیشتر این مواد تمرکز داشته باشد:
سبزیجات، میوه در مقدار متناسب، حبوبات، غلات کامل، مغزها، ماهی، روغن زیتون و سایر منابع چربی غیراشباع.
در مقابل، مصرف مداوم گوشتهای فرآوریشده، چربیهای اشباع، غذاهای بسیار شور، نوشیدنیهای شیرین و مواد غذایی فوقفرآوریشده بهتر است محدود شود.
۵. در سالمند دیابتی فقط «قند بالا» مهم نیست
گاهی فرد قند ناشتا نسبتاً پایین یا طبیعی دارد اما بعد از وعده غذایی قندش به میزان قابلتوجهی افزایش پیدا میکند.
در چنین شرایطی، محدود کردن بیشتر غذای فرد بدون بررسی دقیق ممکن است راهحل مناسبی نباشد؛ زیرا میتوانیم از یک طرف قندهای پس از غذا را بالا داشته باشیم و از طرف دیگر خطر افت قند در ساعات دیگر روز را افزایش دهیم.
این مسئله در سالمندان اهمیت بیشتری دارد، چون افت قند میتواند با ضعف، سرگیجه، اختلال تعادل و زمینخوردن همراه شود.
راهنمای ADA تأکید میکند که در سالمندان دارای بیماریهای متعدد، اهداف قند باید فردی تعیین شوند و جلوگیری از هیپوگلیسمی یکی از اولویتهای درمان باشد.
بنابراین گاهی بهجای حذف بیشتر غذا، لازم است زمان و ترکیب وعدهها، مقدار کربوهیدرات و درمان دارویی فرد بهصورت هماهنگ توسط تیم درمان بررسی شود.
۶. اگر بیماری کلیوی هم وجود داشته باشد، رژیم باید اختصاصیتر شود
دیابت یکی از عوامل مهم بیماری مزمن کلیه است و بعضی از سالمندان مبتلا به دیابت همزمان درجاتی از کاهش عملکرد کلیه دارند.
در این شرایط، رژیمهای پرپروتئین یا برنامههای غذایی خودسرانه ممکن است مناسب نباشند.
مقدار پروتئین، سدیم و در بعضی بیماران پتاسیم و فسفر باید با توجه به مرحله بیماری کلیوی، آزمایشها و نظر پزشک و متخصص تغذیه تعیین شود.
به همین دلیل نمیتوان یک «رژیم ضدسکته» یکسان برای همه افراد سالمند مبتلا به دیابت تجویز کرد.
۷. فعالیت بدنی مهم است، اما ایمنی مهمتر است
فعالیت بدنی منظم یکی از اجزای مهم سلامت قلب و عروق و کنترل دیابت است، اما فردی که بهتازگی دچار علائم عصبی، سرگیجه یا زمینخوردن شده است نباید بدون توجه به شرایط خود همان برنامه ورزشی قبلی را ادامه دهد.
پس از ارزیابی پزشکی، فعالیت میتواند بهصورت تدریجی و متناسب با توان فرد آغاز شود.
در افرادی که اختلال تعادل، مشکلات بینایی یا سابقه زمینخوردن دارند، انجام فعالیت در محیط امن و در صورت نیاز با حضور همراه اهمیت بیشتری دارد. راهنمای AHA/ASA نیز بر انجام فعالیت بدنی به شکل ایمن و در افراد دارای محدودیت، در صورت لزوم تحت نظارت تأکید میکند.
جمعبندی
افزایش سن و دیابت میتوانند در کنار عواملی مانند فشارخون، چربی خون، بیماری کلیوی و بیماریهای قلبی، احتمال مشکلات عروقی و سکته مغزی را افزایش دهند.
در این میان، بیحسی یا ضعف ناگهانی یک طرف بدن، اختلال تکلم، افتادگی صورت، اختلال ناگهانی بینایی یا تعادل را نباید صرفاً به سن، دیابت یا خستگی نسبت داد.
حتی اگر این علائم پس از مدت کوتاهی کاملاً برطرف شوند، ممکن است با TIA یا همان حمله ایسکمیک گذرا روبهرو باشیم و ارزیابی فوری پزشکی اهمیت دارد.
پس از عبور از مرحله حاد نیز هدف تغذیه فقط «پایین آوردن قند» نیست. کنترل فشارخون و چربی خون، جلوگیری از افت قند، داشتن وعدههای منظم، کاهش نمک، انتخاب یک الگوی غذایی سالم و فعالیت بدنی ایمن در کنار درمان پزشکی، مجموعهای هستند که میتوانند به کاهش خطر عوارض بعدی کمک کنند.
در سالمندان مبتلا به دیابت، رژیم غذایی باید بر اساس وضعیت قند خون، داروها، عملکرد کلیه، وضعیت تغذیهای و توانایی فعالیت فرد تنظیم شود؛ نه بر اساس یک رژیم سخت و یکسان برای همه.
این مطلب جنبه آموزشی دارد و جایگزین ارزیابی پزشک نیست. در صورت بروز علائم ناگهانی مشکوک به سکته مغزی، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است.