مدیریت دیابت نوع ۲ اغلب به عنوان تلاشی مداوم برای متوازن کردن اعداد در دستگاه گلوکومتر دیده میشود، اما در سطوح سلولی، نبردی بسیار پیچیدهتر در جریان است. آیا تا به حال از خود پرسیدهاید که چرا با وجود کنترل نسبی قند خون، عوارض دیابت همچنان به مسیر تخریبی خود ادامه میدهند؟ پاسخ این معما در تعامل میان استرس اکسیداتیو و مقاومت به انسولین نهفته است؛ جایی که “نیروگاههای سلولی” یا همان میتوکندریها، تحت فشار شدیدی قرار میگیرند.
میتوکندری؛ نیروگاهی که در دیابت آسیب میبیند
در بدن یک فرد مبتلا به دیابت، هایپرگلیسمی (بالا بودن مداوم قند خون) فراتر از یک شاخص آزمایشگاهی است؛ این وضعیت عاملی است که منجر به تولید بیش از حد “گونههای فعال اکسیژن” یا همان رادیکالهای آزاد میشود. این ذرات مخرب به ساختارهای حیاتی سلول از جمله DNA، پروتئینها و لیپیدها آسیب میزنند.
در این میان، میتوکندریها که محل اصلی تولید انرژی هستند، بیشترین آسیب را میبینند. کوآنزیم Q10 در اینجا نقشی حیاتی دارد؛ این ماده نه تنها انتقال الکترون را در فرآیند تولید ATP (واحد انرژی سلول) تسهیل میکند، بلکه به عنوان یک محافظ در برابر مرگ برنامهریزی شده سلول (آپوپتوز) عمل میکند. وقتی استرس اکسیداتیو بالا میرود، عملکرد میتوکندری در اکسید کردن چربیها مختل شده و با تداخل در سیگنالدهی انسولین، مقاومت به این هورمون حیاتی را تشدید میکند.
کوآنزیم Q10؛ از قلب گاو تا سلولهای انسان
شاید برایتان جالب باشد که بدانید کوآنزیم Q10 (که به دلیل ساختار شیمیاییاش یک کینون طبیعی محسوب میشود) اولین بار در سال ۱۹۴۰ شناسایی و در سال ۱۹۵۷ از میتوکندری قلب گاو جدا شد. در بدن انسان، میزان کل این ماده بین ۵۰۰ تا ۱۵۰۰ میلیگرم است که متأسفانه با افزایش سن، سطح آن به طور طبیعی کاهش مییابد.
تحقیقات نشان میدهند که سطح CoQ10 در اندامهایی با متابولیسم بالا، بیشترین میزان را دارد:
-
قلب: ۱۱۴
-
کلیه: ۶۶.۵
-
کبد: ۵۴.۹
در بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲، سطح این ماده به طور قابل توجهی کمتر از افراد سالم است. این کمبود، توانایی بدن را برای مقابله با طوفان اکسیداتیو ناشی از قند خون بالا به شدت کاهش میدهد.
«کاهش سطح کوآنزیم Q10 خون در بیماران دیابتی نوع ۲ با افزایش سطح گلوکز پلاسما، HbA1c (شاخصی که میانگین قند خون در ۲ تا ۳ ماه اخیر را نشان میدهد) و نشانگرهای استرس اکسیداتیو مرتبط است.»
نسبت یوبیکینون به یوبیکینول؛ زنگ خطری برای بدن
برای سنجش دقیق وضعیت اکسیداتیو بدن، دانشمندان به نسبت دو شکل این کوآنزیم یعنی یوبیکینون (شکل اکسید شده) و یوبیکینول (شکل کاهش یافته و فعال آنتیاکسیدانی) نگاه میکنند.
یک یافته علمی تکاندهنده نشان میدهد که در بیماران دیابتی، نسبت یوبیکینون به یوبیکینول بهویژه پس از صرف صبحانه و در طول روز، به طور مداوم بالاتر از افراد سالم است. این یعنی به محض مصرف غذا و افزایش قند خون (هایپرگلیسمی پس از غذا)، ذخایر آنتیاکسیدانی بدن مصرف شده و شکل اکسید شده (یوبیکینون) غلبه مییابد که نشاندهنده استرس اکسیداتیو حاد است.
فراتر از قند خون؛ محافظت از ارگانهای حیاتی
مکملیاری با CoQ10 تنها به کاهش اعداد قند خون محدود نمیشود. بر اساس دادههای علمی، این ماده میتواند تأثیرات گستردهای بر عوارض جانبی دیابت داشته باشد:
-
بهبود پروفایل چربی: کمک به کاهش تریگلیسرید (TG) و افزایش کلسترول خوب (HDL).
-
محافظت کلیوی: کمبود CoQ10 یک عامل تشدیدکننده برای نفروپاتی دیابتی (آسیب کلیوی ناشی از دیابت) است و جبران آن میتواند از این عضو حیاتی محافظت کند.
-
حمایت قلبی-عروقی: با توجه به غلظت بالای این ماده در قلب، مصرف آن به عملکرد بهتر سیستم قلبی در شرایط دیابت کمک میکند.
یک نکته کلیدی برای بیماران: تحقیقات نشان داده است که مکمل CoQ10 برای دو گروه بیشترین اثربخشی را دارد: افراد مسن و کسانی که نسبت به داروهای کاهنده قند خون (Hypoglycemic) مقاوم شدهاند.
نکات طلایی برای مصرف و جذب حداکثری
برای بهرهمندی از پتانسیلهای این تحلیلگر بیولوژیک، رعایت این موارد ضروری است:
-
جذب بهینه: از آنجایی که CoQ10 محلول در چربی است، حتماً آن را همراه با وعده غذایی حاوی روغن یا چربی مصرف کنید.
-
تداوم در مصرف: اثرات بالینی این ماده فوری نیست و مشاهده نتایج ملموس در آزمایشها ممکن است تا ۸ هفته زمان ببرد.
-
دوز مصرفی: دوز معمول بین ۳۰ تا ۹۰ میلیگرم در روز (در دوزهای منقسم) است، هرچند بسته به شرایط، پزشک ممکن است تا ۲۰۰ میلیگرم نیز تجویز کند.
-
منابع غذایی: علاوه بر مکمل، میتوانید این ماده را از طریق ماهیهای چرب (ساردین، خالمخالی، سالمون و تن)، گوشت اندامها (جگر و قلب)، روغن سویا، غلات کامل و بادامزمینی دریافت کنید.
نتیجهگیری: نگاهی به آینده
کوآنزیم Q10 چیزی فراتر از یک مکمل ساده در قفسه داروخانههاست؛ این ماده جزء حیاتی زنجیره حیات در قلب سلولهای ماست. با توجه به توانایی آن در بهبود عملکرد میتوکندری و کاهش شاخصهایی نظیر HbA1c، بازگرداندن توازن این ماده میتواند کیفیت زندگی بیماران دیابتی را به طور جدی ارتقا دهد.
در پایان، سوالی که هر فرد مبتلا به دیابت باید از خود بپرسد این است: آیا زمان آن نرسیده که در کنار تمرکز بر داروهای معمول، به فکر بازگرداندن سلامت و توان از دست رفته به نیروگاههای کوچک سلولی خود باشیم تا از عوارض مزمن آینده پیشگیری کنیم؟
با آقای تقی زاده کارشناس ارشد تغذیه کتونیا، بیشتر آشنا شوید.