در زندگی روزمره ما، پلاستیکها همهجا هستند: بطری آب، ظروف غذا، بستهبندی مواد خوراکی و حتی برخی لوازم بهداشتی. اما بسیاری از این محصولات حاوی مواد شیمیایی مانند بیسفنول A (BPA) و فتالاتها هستند که به عنوان مواد مختلکننده غدد درونریز شناخته میشوند. این مواد میتوانند هورمونها را تقلید یا مسدود کنند و بر کنترل قند خون و عملکرد انسولین اثر منفی بگذارند.
مطالعات اخیر نشان دادهاند که این ترکیبات میتوانند با افزایش مقاومت به انسولین، خطر ابتلا یا تشدید دیابت نوع ۲ را بالا ببرند.
بیسفنول A (BPA) و مقاومت به انسولین
-
BPA در تولید بطریها، ظروف پلاستیکی سخت و پوشش داخلی قوطیها استفاده میشود.
-
تحقیقات نشان دادهاند سطح بالای BPA در خون یا ادرار با شیوع بیشتر پیشدیابت و دیابت نوع ۲ ارتباط دارد.
-
یک کارآزمایی بالینی اخیر نشان داد حتی ۴ روز مواجهه کوتاهمدت با دوز پایین BPA میتواند حساسیت به انسولین را کاهش دهد .
-
BPA با تقلید اثر استروژن، تغییر عملکرد سلولهای β پانکراس و اختلال در متابولیسم گلوکز، مسیرهای کنترل قند خون را مختل میکند.
فتالاتها و اثرات متابولیک
-
فتالاتها بهعنوان نرمکننده به پلاستیکها (مانند PVC) افزوده میشوند و در بستهبندی مواد غذایی، لوازم آرایشی و دهها محصول دیگر وجود دارند.
-
مواجهه با فتالاتها بسیار شایع و از طریق رژیم غذایی، تنفس و تماس پوستی اتفاق میافتد.
-
مطالعات بزرگ اپیدمیولوژیک نشان دادهاند سطح بالای متابولیتهای فتالات در ادرار با افزایش مقاومت به انسولین و قند خون بالاتر همراه است .
-
در بیماران دیابتی، این مواجهه میتواند باعث کنترل سختتر قند خون و افزایش HbA1c شود.
سایر ترکیبات مرتبط با پلاستیک
-
PFAS (مواد پرفلوئوروآلکیل) در پوششهای نچسب و برخی بستهبندیها وجود دارند و میتوانند بر سلامت متابولیک اثر منفی داشته باشند .
-
بیسفنولهای جایگزین مانند BPS و BPF که در محصولات «بدون BPA» استفاده میشوند، در مطالعات اثرات مشابهی بر مقاومت به انسولین نشان دادهاند .
-
تریکلوزان، ماده آنتیباکتریال موجود در بعضی محصولات پلاستیکی، با افزایش خطر دیابت نوع ۲ و اختلال عملکرد تیروئید ارتباط دارد .
مکانیسمهای اثر این مواد بر مقاومت به انسولین
-
اختلال در سیگنالدهی هورمونی (تقلید یا مهار هورمونها و تغییر بیان ژنها)
-
آسیب به سلولهای β پانکراس و کاهش ترشح انسولین
-
افزایش التهاب مزمن در بافتهای متابولیک
-
تغییرات اپیژنتیک که اثرات بلندمدت حتی در نسل بعدی ایجاد میکند
چه کسانی بیشتر در معرض خطرند؟
-
زنان باردار و جنینها
-
کودکان و نوجوانان
-
افراد با وضعیت اقتصادی-اجتماعی پایین
-
بیماران دیابتی
-
کارگران صنایع مرتبط با پلاستیک
توصیههای عملی برای کاهش مواجهه
-
استفاده از ظروف شیشهای یا استیل بهجای پلاستیک
-
پرهیز از گرمکردن غذا در ظروف پلاستیکی یا ریختن نوشیدنی داغ در آنها
-
انتخاب محصولات با برچسب BPA-Free یا بدون فتالات
-
تهویه مناسب محیطهای بسته
-
مصرف بیشتر غذاهای تازه و کمفرآوریشده
نتیجهگیری
شواهد علمی نشان میدهد که برخی مواد شیمیایی موجود در پلاستیکها میتوانند مقاومت به انسولین را افزایش دهند و در بروز یا تشدید دیابت نقش داشته باشند. کاهش مواجهه با این مواد، چه از طریق اقدامات فردی و چه سیاستهای کلان، میتواند گامی مؤثر در پیشگیری و کنترل دیابت باشد.
برای مطالعه بیشتر:
-
The Hidden Threat: Endocrine Disruptors and Their Impact on Insulin Resistance – PubMed
-
High Exposure to Phthalates and HbA1c in Type 2 Diabetes – DMS Journal
نشانههای پشت ظروف پلاستیکی معمولاً نشاندهنده نوع پلاستیک، قابلیت بازیافت، و موارد مصرف یا محدودیتهای استفاده (مثل امکان قرار دادن در مایکروویو یا فریزر) هستند. این علائم به ما کمک میکنند ظرف مناسب را انتخاب کنیم و از خطرات احتمالی برای سلامتی جلوگیری کنیم. 
توضیح کامل نشانه ها
): نشاندهنده قابلیت بازیافت ظرف. گاهی همراه با عدد رزین میآید تا نوع پلاستیک مشخص شود.
بههرحال بهترین انتخاب برای نگهداری غذا استفاده از ظروف غیر پلاستیکی مثل شیشهای، استیل یا سرامیکی است، چون این مواد در تماس با حرارت یا سرما مواد شیمیایی آزاد نمیکنند و طعم و کیفیت غذا را تغییر نمیدهند.
